Có nên chọn ngành theo đam mê?

Có thể chọn ngành theo đam mê, với điều kiện đó là đam mê thật chứ chưa phải sở thích nhất thời, mình có năng lực để làm tốt việc đó, và có người sẵn sàng trả tiền cho kết quả mình làm ra. Thiếu hai điều kiện sau, đam mê khó nuôi nổi người theo đuổi nó. Với phần lớn học sinh, cách đi chắc hơn là chọn ngành mình có thể giỏi, rồi để đam mê lớn dần cùng năng lực.

Sở thích và đam mê nghề nghiệp khác nhau ở chỗ chịu khổ

"Hãy theo đuổi đam mê, thành công sẽ theo đuổi bạn" là lời khuyên truyền cảm hứng nhất, và cũng dễ gây hiểu lầm nhất, trong mùa chọn ngành. Hiểu lầm bắt đầu từ chỗ nhiều học sinh gọi sở thích là đam mê.

Sở thích là những thứ ta thích tận hưởng: xem phim, chơi game, đi du lịch, nghe nhạc. Cảm giác đi kèm là thư giãn, vui vẻ, và bản chất là tiêu thụ giá trị người khác làm ra. Đam mê nghề nghiệp là sự sẵn sàng hy sinh và chịu khổ để đạt kết quả: thức đêm sửa một đoạn mã, tập đàn hàng giờ mỗi ngày, làm đi làm lại một bản thiết kế. Cảm giác đi kèm thường là mệt, có kỷ luật, và bản chất là tạo ra giá trị cho người khác.

Phép thử đơn giản: mình thích dùng sản phẩm của ngành này, hay thích làm ra sản phẩm đó? Một học sinh mê chơi game chưa chắc đã đam mê lập trình game, vì lập trình game là hàng tháng trời viết mã, sửa lỗi và kiểm thử, rất ít giờ được chơi. Thích du lịch chưa chắc hợp với nghề hướng dẫn viên, người làm việc đúng vào kỳ nghỉ của người khác.

Đam mê thành nghề khi có người trả tiền

Một nghề tồn tại được khi xã hội cần nó và sẵn sàng trả tiền cho nó. Có những đam mê rất đẹp nhưng thị trường chưa có nhu cầu, hoặc nhu cầu nhỏ hơn rất nhiều so với số người muốn theo đuổi. Người chọn những ngành này mà không có kế hoạch tài chính dễ rơi vào cảnh kiệt quệ và bỏ cuộc giữa chừng.

Khóa Hướng nghiệp thực chiến dùng một hình ảnh dễ nhớ: tài chính là ô-xy của đam mê. Khi đang lo tiền nhà, tiền ăn từng tháng, rất khó giữ được sự sáng tạo và lòng nhiệt huyết. Điều đó không có nghĩa là bỏ đam mê. Nó có nghĩa là phải trả lời trước câu hỏi: ai sẽ trả tiền cho mình, và trả bao nhiêu, trong những năm đầu?

Câu hỏi này cũng giúp nhìn rộng hơn. Người yêu vẽ có thể không sống được bằng tranh treo phòng triển lãm ngay, nhưng có thể làm thiết kế đồ họa, minh họa sách, thiết kế giao diện, những công việc doanh nghiệp đang trả lương. Đam mê vẫn còn đó, chỉ được đặt vào chỗ có người cần.

Giỏi trước, đam mê đến sau

Năm 2012, nhà nghiên cứu khoa học máy tính Cal Newport xuất bản cuốn "So Good They Can't Ignore You", phản biện chính lời khuyên "hãy theo đuổi đam mê". Lập luận chính của cuốn sách là phần lớn người yêu công việc của mình không bắt đầu với một đam mê có sẵn. Họ trở nên giỏi trước, nhờ giỏi mà có quyền tự chủ, được công nhận và có thu nhập tốt, rồi sự yêu thích lớn dần từ đó.

Khóa học mô tả quá trình này thành bốn bước: học tập và rèn luyện, trở nên xuất sắc, được công nhận và có thu nhập, rồi yêu thích công việc. Với học sinh lớp 12 chưa biết mình đam mê gì, đây là một tin tốt. Không có đam mê rõ ràng không có nghĩa là không chọn được ngành. Hãy chọn một ngành mình có năng lực và thị trường cần, làm thật tốt, và để đam mê đến như một kết quả.

Câu hỏi nên đặt ra lúc 18 tuổi vì thế thay đổi một chút. Thay vì "mình yêu gì nhất", hãy hỏi "mình có thể trở nên giỏi ở việc gì, và việc đó có người cần không". Học cách yêu những gì mình làm thường bền hơn việc chỉ làm những gì mình yêu.

Lấy ngắn nuôi dài: một nghề thực tế và một phần thời gian cho đam mê

Với học sinh có một đam mê rõ ràng nhưng chưa chắc nuôi được mình, khóa học gợi ý chiến thuật lấy ngắn nuôi dài. Chọn một nghề thực tế, nơi thị trường cần và mình làm ổn, để đảm bảo cuộc sống. Dành khoảng 20% thời gian và nguồn lực còn lại để nuôi đam mê cá nhân. Chỉ chuyển hẳn sang đam mê khi nó đã đủ mạnh và bắt đầu tạo ra thu nhập thật.

Nhiều người làm đúng như vậy: kỹ sư viết nhạc buổi tối, nhân viên văn phòng chụp ảnh cuối tuần, giáo viên bán đồ thủ công trên mạng. Một số người chuyển hẳn sang đam mê sau vài năm, khi đã có khách hàng và tay nghề. Một số người thấy giữ đam mê ở dạng ngoài giờ lại hạnh phúc hơn. Cả hai kết cục đều tốt hơn việc đặt cược cả tương lai vào một sở thích chưa được kiểm chứng.

Khóa học gói ý này vào một công thức: sự nghiệp bền vững cần năng lực làm phương tiện, đam mê làm nhiên liệu và nhu cầu thị trường làm con đường. Chỉ có nhiên liệu mà không có xe thì không đi được đâu.

Ba câu hỏi nên trả lời trước khi đặt nguyện vọng theo đam mê

Trước khi ghi một ngành vào nguyện vọng chỉ vì "đó là đam mê", học sinh nên trả lời thật lòng ba câu hỏi.

1. Mình có sẵn sàng làm việc này ngay cả khi không được trả lương, hoặc lương rất thấp, trong một đến hai năm đầu không?
2. Mình có chấp nhận được những áp lực, sự nhàm chán và mặt khuất nhất của nghề này không?
3. Ngoài mình ra, có ai sẵn sàng bỏ tiền để mua sản phẩm hoặc dịch vụ mình làm ra không?

Câu thứ nhất đo mức độ hy sinh. Câu thứ hai đo độ thật của hình dung về nghề. Câu thứ ba đo nhu cầu thị trường. Trả lời "có" cả ba câu, đó là đam mê đáng để đặt cược. Trả lời "không" ở câu nào, đó là chỗ cần tìm hiểu thêm trước khi quyết định.

Thử thách 30 ngày giúp phân biệt đam mê với sở thích

Cách kiểm tra rẻ nhất là làm thử. Khóa học đưa ra thử thách 30 ngày: chọn lĩnh vực mình cho là đam mê, làm nó liên tục hai đến ba tiếng mỗi ngày trong 30 ngày, kể cả những hôm mệt. Sau một tháng, nếu vẫn hào hứng và muốn làm tốt hơn, đó có thể là đam mê thật. Nếu thấy ngán ngẩm từ tuần thứ hai, đó là sở thích nhất thời, và thật may vì phát hiện ra trước khi đặt bút ký đơn đăng ký nguyện vọng.

Đam mê hay sở thích đều cần đặt cạnh năng lực, nhu cầu xã hội và điều kiện gia đình. Bài cách chọn ngành phù hợp với bản thân trình bày công thức bốn vòng tròn cho việc đó, bài những hiểu lầm về các ngành học phổ biến giúp kiểm tra hình dung về ngành mình thích. Ai chưa rõ nhóm sở thích nghề nghiệp của mình có thể bắt đầu bằng trắc nghiệm hướng nghiệp miễn phí.