Cách chọn ngành phù hợp với bản thân: công thức 4 vòng tròn
Ngành phù hợp nằm ở chỗ giao nhau của sở thích, năng lực, nhu cầu xã hội và điều kiện gia đình. Cách dùng công thức 4 vòng tròn để chọn ngành.
Mục lục
- Ngành phù hợp nằm ở chỗ bốn vòng tròn giao nhau
- Năng lực là việc mình làm tốt hơn số đông
- Sở thích là nhiên liệu để đi qua giai đoạn khó
- Nhu cầu xã hội tính cho 5 đến 10 năm tới, không tính theo năm ngoái
- Điều kiện thực tế của gia đình là vòng tròn ít được nói ra
- Đọc các vùng giao nhau để thấy mình đang lệch ở đâu
- Năm bước đi từ bốn vòng tròn tới một quyết định
- Gói quyết định vào một câu tuyên bố nghề nghiệp
Ngành phù hợp với bản thân là ngành nằm ở chỗ bốn vòng tròn giao nhau: điều mình thích, điều mình giỏi, điều xã hội cần trong 5 đến 10 năm tới, và điều kiện thực tế của gia đình. Thiếu một vòng, lựa chọn sẽ lệch: thích mà không giỏi thì khó trụ, giỏi mà xã hội không cần thì khó sống, đủ cả ba mà gia đình không kham nổi thì khó đi hết đường. Bài này giải thích từng vòng tròn và cách dùng chúng để đi tới một quyết định.
Ngành phù hợp nằm ở chỗ bốn vòng tròn giao nhau
Lời khuyên "hãy theo đuổi đam mê" nghe truyền cảm hứng, nhưng chỉ nói tới một vòng tròn. Lời khuyên "chọn ngành dễ xin việc" cũng chỉ nói tới một vòng. Khóa Hướng nghiệp thực chiến đặt cả bốn yếu tố lên bàn và gọi đó là công thức chọn nghề: nghề lý tưởng là phần giao của sở thích, năng lực, nhu cầu xã hội và điều kiện thực tế.
Công thức này có hai cái lợi. Thứ nhất, nó biến một câu hỏi mơ hồ ("mình nên học gì") thành bốn câu hỏi trả lời được. Thứ hai, nó buộc học sinh và phụ huynh nhìn vào những vòng tròn mình hay bỏ qua. Học sinh thường chỉ nhìn vòng sở thích. Phụ huynh thường chỉ nhìn vòng nhu cầu xã hội, mà lại là nhu cầu của năm ngoái. Ít ai nói thành lời vòng điều kiện thực tế.
Năng lực là việc mình làm tốt hơn số đông
Vòng tròn đầu tiên trả lời câu hỏi: mình thực sự giỏi điều gì? Năng lực ở đây là tổng của tố chất tự nhiên, quá trình được đào tạo và trải nghiệm đã có. Một người không có cảm quan màu sắc khó thành họa sĩ giỏi. Một người ghét tư duy logic khó thành lập trình viên xuất sắc, dù ngành đó lương cao đến đâu.
Tiêu chí đáng tin là so với số đông chứ không so với bản thân. "Mình thấy môn Văn dễ" chưa nói được nhiều. "Bài văn của mình thường được đọc mẫu trước lớp, mình viết nhanh hơn và hay được bạn bè nhờ sửa bài" mới là dấu hiệu của năng lực. Kết quả MBTI cho biết thêm phong cách tư duy, thiên về logic hay cảm xúc, hướng nội hay hướng ngoại, giúp hình dung kiểu công việc mình sẽ làm tốt.
Học sinh hay đánh giá thấp những việc mình làm dễ dàng, vì nghĩ ai cũng làm được. Thực ra, việc mình làm mà không thấy tốn sức trong khi người khác thấy khó thường chính là năng lực cần tìm.
Sở thích là nhiên liệu để đi qua giai đoạn khó
Vòng tròn thứ hai là sở thích nghề nghiệp. Mô hình Holland chia sở thích nghề thành sáu nhóm: kỹ thuật, nghiên cứu, nghệ thuật, xã hội, quản lý, nghiệp vụ. Mỗi nhóm thích một kiểu môi trường làm việc khác nhau. Người nhóm kỹ thuật thích làm việc với máy móc, đồ vật. Người nhóm xã hội thích giúp đỡ, chăm sóc, dạy dỗ người khác.
Sở thích quan trọng vì nghề nào cũng có giai đoạn khó: năm đầu học các môn đại cương nặng, những tháng đầu đi làm lương thấp và bị sai việc vặt. Người chọn ngành mình giỏi nhưng không thích sẽ sớm kiệt sức ở những giai đoạn đó. Sở thích là thứ giúp người ta đứng dậy đi tiếp.
Cần phân biệt sở thích nhất thời với gắn bó lâu dài. Thích xem phim chưa phải là thích làm phim, vì làm phim là những tháng viết kịch bản, xin tài trợ, quay đi quay lại một cảnh. Bài có nên chọn ngành theo đam mê đi sâu vào ranh giới này. Học sinh muốn biết nhóm Holland của mình có thể bắt đầu từ trắc nghiệm miễn phí, rồi đọc bài hiểu bản thân trước khi chọn ngành.
Nhu cầu xã hội tính cho 5 đến 10 năm tới, không tính theo năm ngoái
"Đừng chọn ngành theo nhiệt độ của ngày hôm qua, hãy chọn ngành theo nhịp đập của nền kinh tế ngày mai."
ThS Trần Nguyên Quyết, khóa Hướng nghiệp thực chiến
Vòng tròn thứ ba hay bị hiểu sai nhất. Nhiều gia đình đo nhu cầu xã hội bằng điểm chuẩn năm ngoái hoặc bằng những ngành đang được nhắc nhiều trên mạng. Nhưng học sinh vào đại học năm nay sẽ ra trường sau bốn, năm năm. Một ngành đang thiếu người hôm nay có thể bão hòa lúc đó, vì hàng nghìn người khác cũng đã nhìn thấy cùng một tín hiệu.
Câu hỏi đúng là: trong 5 đến 10 năm tới, doanh nghiệp sẽ trả tiền cho kỹ năng gì? Hai câu hỏi phụ giúp trả lời. Phần lớn công việc của nghề này có bị AI làm thay không? Thị trường có đang thật sự khát nhân lực ở vị trí này không? Cách kiểm tra thực tế nhất là đọc mô tả công việc trong các tin tuyển dụng, để biết doanh nghiệp trả tiền cho kỹ năng nào, thay vì đọc giới thiệu ngành của trường. Bài ngành nghề nào dễ bị AI thay thế giúp trả lời câu hỏi thứ nhất.
Điều kiện thực tế của gia đình là vòng tròn ít được nói ra
Vòng tròn thứ tư gồm ba câu hỏi rất đời thường. Gia đình có đủ tài chính để nuôi con bốn đến sáu năm học, nhất là ở thành phố lớn? Con sẵn sàng đi xa hay cần học gần nhà? Gia đình có truyền thống, có mối quan hệ hay sự hỗ trợ nào trong ngành đó không?
Nên coi vòng này là dữ liệu để tính toán, đừng coi là rào cản. Một học sinh muốn học y nhưng gia đình chỉ lo được ba năm thì có thể cân nhắc điều dưỡng, kỹ thuật xét nghiệm, hoặc lộ trình cao đẳng rồi liên thông. Gia đình có xưởng cơ khí thì con học kỹ thuật cơ khí có lợi thế khó ai có. Lựa chọn thông minh là lựa chọn dùng tốt nguồn lực sẵn có của gia đình và bản thân. Phụ huynh nên nói thẳng điều kiện của nhà mình với con từ sớm, vì giấu đi chỉ khiến con chọn trên một giả định sai.
Đọc các vùng giao nhau để thấy mình đang lệch ở đâu
Khi đặt các ngành đang cân nhắc vào bốn vòng tròn, học sinh sẽ thấy chúng rơi vào những vùng khác nhau. Mỗi vùng cho một kết quả riêng, và thiếu vòng nào cũng có cái giá của nó.
| Vùng giao | Kết quả thường gặp | Điểm cần cảnh giác |
|---|---|---|
| Thích và giỏi | Đam mê, làm say sưa | Có thể không ai trả tiền nếu xã hội chưa cần |
| Giỏi và xã hội cần | Thu nhập cao | Dễ nhàm chán, kiệt sức nếu không thích |
| Điều kiện thực tế và xã hội cần | Sự ổn định | Dễ thành công việc "cho xong" nếu thiếu năng lực và sở thích |
| Cả bốn vòng | Một sự nghiệp bền vững | Vẫn cần điều chỉnh khi thị trường hoặc bản thân thay đổi |
Công thức này giúp tìm ra hướng đi đúng nhất ở thời điểm hiện tại, chứ không hứa một hướng đi hoàn hảo. Nghề nào cũng có áp lực và mặt khuất. Và vì thế giới thay đổi, bản thân học sinh cũng thay đổi, bốn vòng tròn cần được vẽ lại sau vài năm.
Năm bước đi từ bốn vòng tròn tới một quyết định
Bốn vòng tròn là bộ lọc. Để dùng bộ lọc đó, khóa học đặt nó vào một quy trình năm bước.
- Thấu hiểu bản thân: dùng Holland, MBTI, xác định thế mạnh cốt lõi và giá trị sống.
- Khám phá thế giới nghề: lập danh sách năm đến mười nghề thuộc nhóm sở thích của mình, đọc mô tả công việc, lộ trình thăng tiến, thu nhập.
- Đối chiếu và sàng lọc: đặt từng nghề vào bốn vòng tròn, gạch những nghề thích mà không giỏi, giỏi mà xã hội không cần, để còn hai, ba ngành.
- Trải nghiệm thực tế: tham gia câu lạc bộ, làm thêm, phỏng vấn người trong nghề để kiểm tra hình dung với thực tế.
- Lập kế hoạch hành động: chọn trường, chiến lược nguyện vọng và những kỹ năng cần học thêm trong bốn năm.
Ở bước ba có một việc nhỏ mà nhiều người bỏ qua: đọc khung chương trình đào tạo của ngành trên website trường. Cùng một tên ngành, mỗi trường dạy một kiểu. Xem danh sách môn học bốn năm giúp tránh cú sốc kiểu chọn ngành truyền thông vì thích sáng tạo nội dung, rồi phát hiện chương trình nặng về lý luận báo chí. Sau khi đã có ngành, bài 5 sai lầm khi chọn ngành đại học là bước tự kiểm cuối cùng.
Gói quyết định vào một câu tuyên bố nghề nghiệp
Kết quả của cả quá trình nên viết được thành một câu: "Tôi chọn nghề [tên nghề] vì tôi có năng lực [điều mình giỏi], sở thích [điều mình thích], thị trường đang cần [nhu cầu cụ thể] và gia đình tôi hỗ trợ [điều kiện thực tế]".
Câu này nghe đơn giản nhưng là phép thử khắt khe. Nếu một ô trong câu phải bỏ trống hoặc phải điền cho có, đó là vòng tròn còn yếu. Ví dụ, một học sinh viết được "tôi chọn kỹ thuật điện vì tôi giỏi Vật lí, thích sửa đồ điện trong nhà, các khu công nghiệp gần nhà đang tuyển kỹ thuật viên, và gia đình đủ sức cho tôi học ở trường trong tỉnh" là đã có một lựa chọn đứng vững. Một học sinh chỉ viết được "tôi chọn ngành này vì điểm chuẩn vừa sức" thì chưa chọn ngành, mới chỉ chọn một con số.
Câu hỏi thường gặp
Công thức 4 vòng tròn chọn ngành gồm những gì?
Thích một ngành nhưng học không giỏi các môn liên quan thì sao?
Làm sao biết một ngành có được xã hội cần trong tương lai?
Có nên chọn ngành theo truyền thống gia đình?
