Đồng hành cùng con mùa thi đại học: phụ huynh nên làm gì

Trong mùa thi đại học, phụ huynh nên làm ba việc: để con giữ quyền quyết định và trách nhiệm với lựa chọn của mình, giữ cho con đủ sức khỏe tinh thần để đi hết kỳ thi, và cùng con chốt những việc giấy tờ, mốc thời gian không được phép sai. Việc cha mẹ không nên làm là học thay, chọn thay và lo thay đến mức con không còn chỗ để tự lo. Từ tháng 4 đến tháng 8 của năm lớp 12, gia đình bình tĩnh thường quan trọng hơn gia đình biết nhiều.

Học sinh chịu trách nhiệm lựa chọn, cha mẹ là chỗ dựa

Đến mùa thi, việc tìm hiểu bản thân và chọn ngành lẽ ra đã xong phần lớn. Phần còn lại là thực hiện, và người thực hiện là học sinh. Cha mẹ có thể lo học phí, nhưng không ai học thay hay làm việc thay con được. Một học sinh chọn ngành vì "nghe lời" sẽ dễ buông khi gặp khó; một học sinh tự chọn sau khi đã hiểu mình sẽ có lý do để cố.

Chỗ của cha mẹ lúc này là người cố vấn và chỗ dựa. Thay vì hỏi "con định học ngành gì" với giọng chất vấn, câu hỏi hữu ích hơn là "con cần cha mẹ hỗ trợ gì". Câu hỏi đó nói với con rằng cha mẹ tin con, và cho con cơ hội nói ra những gì con đang thiếu: thông tin, tiền cho một khóa ôn, hay đơn giản là sự yên tĩnh. Những gia đình đã làm tốt phần đồng hành từ sớm, như bài Vai trò của phụ huynh khi con chọn ngành mô tả, thường bước vào mùa thi nhẹ nhàng hơn hẳn.

Sức khỏe tinh thần mùa thi và các dấu hiệu cần nghỉ

Điểm số và tên trường là phần nổi. Phần chìm bên dưới là giấc ngủ, sự bền bỉ và tâm lý của học sinh, và chính phần chìm quyết định con có đi hết mùa thi được hay không. Kỳ vọng của gia đình, cộng với áp lực so sánh với bạn bè, dễ đẩy học sinh vào trạng thái căng thẳng kéo dài.

Có bốn dấu hiệu cho thấy con cần được nghỉ: mất ngủ, chán ăn, cáu gắt bất thường và không tập trung được dù đã ngồi vào bàn học. Một dấu hiệu xuất hiện vài hôm là chuyện bình thường trước kỳ thi. Nhiều dấu hiệu kéo dài là tín hiệu cần giảm tải: bớt một buổi học thêm, cho con một buổi tối không nói chuyện thi cử, cùng con ra ngoài vận động. Nếu tình trạng không cải thiện, gia đình nên đưa con đi gặp bác sĩ hoặc chuyên gia tâm lý, đừng chờ qua kỳ thi.

Cha mẹ cũng cần để ý cách mình nói. Những câu như "cả họ đang trông vào con" hay "không đỗ thì đừng về" có thể được nói ra vì lo lắng, nhưng con nghe chúng như một gánh nặng. Một lịch sinh hoạt đều đặn, ngủ đủ, ăn đủ, có thời gian nghỉ thật sự, đáng giá hơn nhiều so với vài giờ học thêm mỗi đêm.

Những mốc cả nhà cần ghi lại

Lịch thi và xét tuyển do Bộ Giáo dục và Đào tạo công bố theo từng năm. Bảng sau ghi các mốc chính của năm 2026 để phụ huynh hình dung nhịp của một mùa tuyển sinh. Lịch năm 2027 cần chờ Bộ công bố chính thức, và các mốc có thể thay đổi.

Hai mốc dễ bị lỡ nhất là nộp lệ phí và xác nhận nhập học. Có học sinh đủ điểm nhưng vẫn mất cơ hội vì quên thanh toán lệ phí xét tuyển, hoặc không xác nhận nhập học đúng hạn. Gia đình nên ghi các mốc này vào lịch điện thoại của cả con và cha mẹ, đặt nhắc trước vài ngày, và tránh để đến giờ cuối mới thao tác vì hệ thống dễ nghẽn. Các bước đăng ký trên hệ thống có ở bài Cách đăng ký nguyện vọng xét tuyển đại học.

Tám việc cần chốt trước khi đăng ký nguyện vọng

Trước khi con ngồi vào máy tính để đăng ký, cả nhà nên cùng rà tám việc sau. Mỗi việc chỉ cần một câu trả lời rõ ràng.

1. Con đã biết mình thuộc nhóm sở thích nào và hợp với môi trường làm việc nào, qua trắc nghiệm Holland và MBTI.
2. Con đã chốt được ba ngành theo thứ tự ưu tiên, có lý do cho từng ngành.
3. Con đã đọc danh sách môn học của các ngành đó trên website của trường, để không bị bất ngờ khi vào học.
4. Gia đình đã so sánh ít nhất ba trường đào tạo ngành đó về chương trình, học phí, vị trí và kết nối doanh nghiệp.
5. Gia đình đã tính tổng chi phí bốn năm, gồm học phí và sinh hoạt phí, và cả nhà đã thống nhất.
6. Con đã xác định sẽ dùng những phương thức xét tuyển nào: điểm thi tốt nghiệp, học bạ, kỳ thi riêng hay chứng chỉ.
7. Danh sách nguyện vọng nháp đã chia ba tầng: mơ ước, vừa sức, an toàn.
8. Mã trường, mã ngành, mã tổ hợp đã được tra lại theo đề án tuyển sinh mới nhất.

Việc thứ năm hay bị làm vội nhất, trong khi nó quyết định gia đình có theo được con đến năm cuối hay không. Bài Học phí và chi phí 4 năm đại học hướng dẫn cách tính.

Kế hoạch B nếu không đỗ nguyện vọng 1

Kế hoạch B nên được viết ra trước ngày thi, không phải nghĩ ra sau ngày có điểm. Khi đã có sẵn phương án, một kết quả không như mong muốn chỉ là chuyển sang bước tiếp theo, không thành cú sốc của cả nhà.

Một kế hoạch B tốt thường có vài lớp. Lớp thứ nhất nằm ngay trong danh sách nguyện vọng: các nguyện vọng vừa sức và an toàn được chọn nghiêm túc, đều là ngành con chấp nhận học. Lớp thứ hai là các đợt xét tuyển bổ sung của những trường còn chỉ tiêu sau đợt 1. Lớp thứ ba là các con đường khác, như học cao đẳng rồi liên thông, hoặc dành một năm đi làm, ôn lại và thi tiếp. Bài Có nên học cao đẳng phân tích khi nào cao đẳng là lựa chọn chủ động chứ không phải đường lùi.

Điều cuối cùng phụ huynh nên nói với con trước kỳ thi rất đơn giản: dù kết quả thế nào, cả nhà vẫn ở đây, và luôn có bước tiếp theo. Một đứa trẻ tin điều đó sẽ làm bài tốt hơn một đứa trẻ sợ làm cha mẹ thất vọng.