Vai trò của phụ huynh khi con chọn ngành: đồng hành, không áp đặt

Khi con chọn ngành, vai trò đúng của phụ huynh là người cố vấn: quan sát để thấy thế mạnh của con, đưa thông tin và công cụ để con tự tìm hiểu, lắng nghe trước khi góp ý, và giữ vai chỗ dựa khi con thử sai. Người quyết định cuối cùng nên là học sinh, vì chính các con sẽ học ngành đó bốn năm và làm nghề đó vài chục năm. Cha mẹ áp đặt có thể thắng được một cuộc tranh luận trong bữa cơm, nhưng thường thua ở năm thứ hai đại học.

Khoảng cách thế hệ trong chuyện chọn nghề là có thật

Phần lớn phụ huynh có con học THPT hôm nay chọn nghề vào khoảng những năm 1990, 2000. Thời đó, một công việc tốt thường có ba đặc điểm: ổn định, có bằng cấp rõ ràng, gắn với một cơ quan lâu năm. Các ngành Y, Dược, Ngân hàng, Sư phạm được coi là lựa chọn an toàn, và nhiều gia đình vẫn giữ nguyên bảng ưu tiên ấy.

Con cái lớn lên trong một thị trường khác. Các con quen với nghề tự do, sáng tạo nội dung, công việc gắn với trí tuệ nhân tạo, làm việc từ xa cho công ty ở nơi khác. Các con đặt nặng trải nghiệm và sự linh hoạt, trong khi cha mẹ đặt nặng sự yên ổn. Cả hai cách nhìn đều có lý do. Mâu thuẫn bắt đầu khi mỗi bên coi cách nhìn của mình là chuẩn và cách nhìn của bên kia là non nớt hoặc lỗi thời.

Hiểu khoảng cách này là bước đầu để nói chuyện được với nhau. Bài Gen Z, Gen Alpha chọn nghề thế nào phân tích kỹ hơn những gì thế hệ con coi trọng và những điểm yếu cha mẹ cần giúp con bù.

Ba sai lầm phổ biến của cha mẹ khi con chọn ngành

Không phụ huynh nào cố ý làm khó con. Ba sai lầm dưới đây đều xuất phát từ tình thương, và vì thế càng khó nhận ra.

Áp đặt ước mơ dang dở của chính mình

Người cha từng muốn làm bác sĩ mà không đủ điều kiện, người mẹ từng mơ học kiến trúc nhưng phải đi làm sớm. Khi con đến tuổi chọn ngành, giấc mơ cũ quay lại dưới dạng lời khuyên. Vấn đề là năng lực và sở thích của con có thể hoàn toàn khác của cha mẹ. Học một ngành để hoàn thành ước mơ của người khác là gánh nặng kéo dài nhiều năm, và người gánh là con.

Chỉ nhìn vào thu nhập và sự ổn định

Thu nhập là tiêu chí chính đáng. Sai ở chỗ nó trở thành tiêu chí duy nhất. Một ngành lương cao trung bình không bảo đảm người học sẽ có lương cao, vì thu nhập đi theo năng lực của từng người trong ngành. Một học sinh giỏi ngôn ngữ, thích giao tiếp bị đẩy vào ngành kỹ thuật chỉ vì "dễ xin việc" thường đứng ở nhóm cuối của ngành đó. Bài 5 sai lầm khi chọn ngành đại học phân tích kỹ cái bẫy chọn ngành theo lương.

So sánh với "con nhà người ta"

Câu "con bác A đỗ ngành B đấy" thường được nói ra như một gợi ý. Con nghe nó như một lời chê. Mỗi lần so sánh, con mất thêm một ít tự tin vào khả năng tự quyết của mình, và học cách giấu mong muốn thật để tránh tranh cãi. Đến lúc chọn ngành, cha mẹ nhận về một câu trả lời cho xong chuyện, không phải điều con thật sự nghĩ.

“Chúng ta yêu con, nhưng đừng nhân danh tình yêu để tước đi quyền làm chủ cuộc đời của con.”

ThS Trần Nguyên Quyết, khóa Hướng nghiệp thực chiến

Làm cố vấn: quan sát, cung cấp thông tin, lắng nghe

Đổi vai từ người ra lệnh sang người cố vấn không có nghĩa là đứng ngoài. Cha mẹ vẫn làm rất nhiều việc, chỉ là việc khác.

Việc thứ nhất là quan sát. Thiên hướng của con ít khi nằm gọn trong điểm Toán hay điểm Văn. Nó hiện ra trong sinh hoạt hằng ngày: đứa trẻ hay tranh luận, thích lý lẽ; đứa trẻ thích tháo lắp đồ đạc, sửa xe đạp; đứa trẻ nhạy cảm, hay được bạn bè tìm đến để tâm sự. Cha mẹ ở cạnh con mười mấy năm có lượng dữ liệu mà không chuyên gia nào có được. Một cuốn sổ ghi lại những lần con làm việc gì đó say mê đến quên giờ là tài liệu hướng nghiệp rất giá trị.

Việc thứ hai là cung cấp nguồn lực. Cha mẹ không cần biết hết mọi ngành nghề. Cha mẹ cần giúp con có đường đến thông tin: một buổi gặp người quen đang làm nghề con quan tâm, một chuyến đi thăm trường, một khóa học ngắn, một kỳ làm thêm hè. Mỗi trải nghiệm thật giúp con loại bớt hoặc khẳng định thêm một hướng.

Việc thứ ba là lắng nghe. Con chỉ nói thật khi biết mình sẽ không bị gạt đi ngay. Một quy tắc đơn giản: khi con trình bày một ý định, cha mẹ hỏi ít nhất ba câu trước khi đưa ra nhận xét đầu tiên. Con thích điều gì ở ngành đó? Con hình dung một ngày làm việc của mình thế nào? Con cần cha mẹ hỗ trợ gì?

“Thay vì đưa ra câu trả lời, hãy đặt những câu hỏi gợi mở. Cha mẹ không cần biết mọi ngành nghề, chỉ cần biết cách giúp con tự tìm ra câu trả lời.”

ThS Trần Nguyên Quyết, khóa Hướng nghiệp thực chiến

Dùng công cụ khách quan để cả nhà có tiếng nói chung

Nhiều cuộc tranh luận trong gia đình bế tắc vì cả hai bên đều nói bằng cảm tính: "mẹ thấy con hợp với kinh tế", "con nghĩ con hợp với thiết kế". Không ai có bằng chứng, nên ai nói to hơn thì thắng. Các công cụ trắc nghiệm như Holland và MBTI có ích ở đúng chỗ này: chúng đưa vào cuộc nói chuyện một nguồn dữ liệu thứ ba mà cả hai bên cùng nhìn được.

Cách làm hiệu quả là để con tự làm bài, rồi cả nhà cùng đọc kết quả. Phụ huynh nên hỏi con thấy phần nào đúng, phần nào chưa đúng, thay vì chỉ trích khi kết quả không như mình mong. Một mã Holland nghiêng về Nghệ thuật và Xã hội là gợi ý để cả nhà tìm hiểu thêm những ngành như thiết kế, truyền thông, giáo dục, tâm lý, chưa phải lý do để cha mẹ lo. Học sinh có thể làm trắc nghiệm Holland và MBTI miễn phí trước buổi nói chuyện.

Kết quả trắc nghiệm nên được đặt cạnh ba thứ khác: năng lực thật của con, nhu cầu của thị trường, và điều kiện tài chính của gia đình. Bốn yếu tố này là bốn vòng tròn của công thức chọn ngành, trình bày ở bài Cách chọn ngành phù hợp với bản thân. Khi cả nhà cùng nhìn vào bốn vòng tròn, câu "con phải học ngành này" thường nhường chỗ cho câu "ngành này có khớp đủ bốn vòng không".

Khi con và cha mẹ bất đồng: nguyên tắc 3T

Bất đồng là chuyện bình thường, và có khi là dấu hiệu tốt: con đã có chính kiến. Điều quan trọng là bất đồng được xử lý thế nào. Nguyên tắc 3T gồm tôn trọng, thấu hiểu và thỏa hiệp.

Tôn trọng nghĩa là thừa nhận con có quyền mơ ước và suy nghĩ khác cha mẹ, không chế giễu, không gạt đi bằng một câu "biết gì mà nói". Thấu hiểu nghĩa là hỏi "vì sao con thích ngành này" để tìm ra động lực thật phía sau. Một học sinh muốn học Thiết kế đồ họa có thể vì thích vẽ, nhưng cũng có thể vì muốn được làm việc tự do. Hai động lực đó dẫn tới hai cách thỏa hiệp khác nhau. Thỏa hiệp nghĩa là tìm phương án giữ được điều quan trọng nhất của cả hai bên.

Lấy ví dụ con muốn học Nghệ thuật, cha mẹ muốn con học Kinh tế. Thay vì bác bỏ, cả nhà có thể cùng lập một bảng rủi ro và cơ hội: nếu học ngành này, rủi ro lớn nhất là gì, giải pháp dự phòng là gì, cơ hội là gì. Đôi khi lối ra nằm ở một ngành giao giữa hai mong muốn, như thiết kế truyền thông, marketing sáng tạo hay kiến trúc. Đôi khi cha mẹ nhận ra con đã tìm hiểu kỹ hơn mình tưởng. Khi hai bên vẫn không gặp nhau, một buổi tư vấn hướng nghiệp 1-1 với người ngoài gia đình giúp cả nhà nghe được một góc nhìn trung lập.

Buổi bàn tròn gia đình 60 phút

Việc cụ thể để đưa tất cả những điều trên vào nếp nhà là buổi bàn tròn gia đình: dành khoảng 60 phút cuối tuần, con trình bày về ngành nghề mình đang nghĩ tới, cha mẹ đóng vai nhà đầu tư. Nhà đầu tư không ra lệnh. Họ đặt câu hỏi phản biện nhẹ nhàng: con chọn ngành này vì đâu, ra trường làm việc gì, con đã chuẩn bị gì, nếu không như kế hoạch thì sao.

Buổi nói chuyện như vậy có hai tác dụng. Cha mẹ hiểu được tâm tư và mức độ nghiêm túc của con. Con buộc phải tìm hiểu kỹ để trả lời, và trong lúc chuẩn bị sẽ tự phát hiện những chỗ mình chưa nghĩ tới. Nhiều gia đình ngạc nhiên vì con đã suy nghĩ nhiều hơn cha mẹ tưởng; số khác nhận ra con chọn ngành chỉ vì bạn thân chọn. Cả hai phát hiện đều đáng giá.

Vai trò cha mẹ sau buổi bàn tròn là giữ cam kết đã bàn: hỗ trợ con tìm thông tin, cùng tính tổng chi phí học tập (xem bài Học phí và chi phí 4 năm đại học), và đi cùng con qua mùa thi, như bài Đồng hành cùng con mùa thi đại học đã nêu.

Cha mẹ là chỗ dựa khi con thử sai

Con có thể chọn sai, kể cả khi đã làm đủ các bước. Một ngành học hóa ra khác hình dung, một kỳ thi không như mong đợi. Lúc đó, điều con cần nhất là biết mình vẫn được gia đình đỡ, không bị nghe câu "đã bảo rồi mà". Cha mẹ nên là túi khí giảm chấn khi con vấp, không phải chiếc lồng giữ con trong sự an toàn giả tạo.

Thước đo thành công của cha mẹ trong chuyện hướng nghiệp không nằm ở tên trường con đỗ. Nó nằm ở chỗ con có tự chọn được, tự chịu trách nhiệm được với lựa chọn của mình hay không, và khi cần đổi hướng, con có dám nói với cha mẹ trước tiên hay không.