5 sai lầm khi chọn ngành đại học và cách tránh

Năm sai lầm hay gặp nhất khi chọn ngành đại học là chọn theo điểm chuẩn, chọn theo bạn bè và đám đông, chọn vì tên ngành, tên trường nghe sang, chọn để cha mẹ vui, và chọn vì tưởng ngành đó lương cao, việc nhàn. Điểm chung của cả năm là lý do chọn nằm ngoài bản thân người học. Cách tránh là viết ra lý do thật của mình rồi đối chiếu từng lý do với năm cái bẫy này.

Cái giá của chọn sai lớn hơn bốn năm học phí. Ngành học dẫn vào nghề, và nghề đi cùng người ta vài chục năm sau đó. Mất thời gian, mất tiền, mất tự tin vào bản thân ở tuổi đôi mươi là những hậu quả thường gặp của một lựa chọn vội.

Sai lầm 1: chọn ngành theo điểm chuẩn

Suy nghĩ quen thuộc: "Điểm mình cao thế này mà vào ngành điểm thấp thì phí." Thế là học sinh tìm ngành có điểm chuẩn vừa khớp điểm thi, chứ không tìm ngành khớp với năng lực và sở thích. Ngược lại cũng có người điểm vừa phải nên chọn đại một ngành "chắc đỗ" mà không biết ngành đó học gì.

Điểm chuẩn chỉ phản ánh độ cạnh tranh của năm tuyển sinh, không nói gì về việc mình có hợp với ngành đó không. Điểm cao là lợi thế để có nhiều lựa chọn hơn, không phải lý do để ép mình vào một ngành không hợp. Học một ngành mình không thích chỉ vì nó "vừa vặn" với điểm thi là cách nhanh nhất để chán học.

Sai lầm 2: chọn theo bạn bè và đám đông

Đăng ký vì bạn thân cũng học ngành đó, vì cả lớp đang bàn về nó, vì ngành đang được nhắc trên mạng. Lựa chọn kiểu này cho cảm giác an toàn vì không bị lạc lõng. Một, hai năm sau, có người thấy hợp, có người kiệt sức vì đi nhầm đường.

Mỗi người có một kiểu năng lực, kiểu sở thích riêng. Bạn bè đi cùng nhau bốn năm đại học, còn nghề nghiệp đi cùng mỗi người cả đời. Ngành đang được đám đông đổ xô vào còn có thêm một rủi ro: bốn năm sau, cả khóa đông đúc ấy cùng ra trường tìm việc. Chu kỳ này được giải thích kỹ ở bài top 5 ngành nghề hot 2026–2030.

Sai lầm 3: chọn vì tên ngành, tên trường nghe sang

Có những tên ngành nghe rất kêu, và có những trường được coi là "top". Học sinh dễ bị hút vào cái tên mà bỏ qua chương trình đào tạo và mô tả công việc thật. Tên ngành có thể lung linh trong khi công việc hằng ngày khô khan, lặp lại, hoàn toàn không hợp với người học.

Danh tiếng của trường cũng không bảo vệ được ai khỏi sự chán nản nếu học sai ngành. Thứ tự hợp lý là chọn ngành trước, chọn trường sau. Ngành quyết định công việc cả đời, trường quyết định môi trường bốn năm. Chuyện chọn trường được bàn riêng ở bài những sai lầm khi chọn trường đại học, cao đẳng.

Sai lầm 4: chọn ngành để cha mẹ vui

Có học sinh chọn ngành vì sợ cha mẹ buồn, vì áp lực gia đình, hoặc để viết tiếp giấc mơ còn dang dở của bố mẹ. Kết quả thường là học trong trạng thái đối phó, thiếu hứng thú, và dễ bỏ giữa chừng.

Cha mẹ có kinh nghiệm sống và hiểu điều kiện gia đình, nên ý kiến của cha mẹ rất đáng nghe. Nhưng người đi học, đi làm mỗi ngày là con. Điều làm cha mẹ buồn nhất về lâu dài là thấy con làm một nghề mình không yêu và không giỏi. Cách cha mẹ đồng hành mà không áp đặt có ở bài vai trò của phụ huynh khi con chọn ngành.

Sai lầm 5: chọn vì lương cao và việc nhàn

Những câu chuyện thu nhập nghìn đô của chuyên gia đầu ngành làm nhiều học sinh lóa mắt. Lại có niềm tin rằng có những ngành chỉ cần ngồi máy lạnh, gõ máy tính là có tiền. Thực tế, ngành nào lương cao cũng đi kèm áp lực lớn, kỹ năng khắt khe và trách nhiệm nặng. Mức lương người ta kể thường là của số ít người giỏi nhất, sau nhiều năm làm nghề.

"Thu nhập là kết quả của giá trị bạn tạo ra, không phải là đặc thù của một cái tên ngành."

ThS Trần Nguyên Quyết, khóa Hướng nghiệp thực chiến

Chọn ngành vì phần ngọn là tiền mà quên phần gốc là năng lực thì rất khó chạm tới phần ngọn ấy. Ngành nào cũng có người thu nhập cao, và họ thường là người giỏi và bền bỉ nhất ngành đó.

Tự kiểm tra ba lý do chọn ngành của mình

Cách làm đơn giản: viết ra ba lý do lớn nhất khiến mình đang nghiêng về một ngành. Rồi đặt từng lý do cạnh năm sai lầm ở trên. Nếu cả ba lý do đều nằm ngoài bản thân, kiểu "điểm vừa đủ", "bạn rủ", "bố mẹ muốn", thì nên dừng lại tìm hiểu lại từ đầu. Lý do vững thường nói về chính mình: mình làm tốt việc gì, thích làm việc gì lâu dài, xã hội có cần việc đó không, gia đình có đủ điều kiện cho mình theo không.

Bốn câu hỏi cuối chính là bốn vòng tròn của công thức chọn ngành, được trình bày đầy đủ ở bài cách chọn ngành phù hợp với bản thân. Để trả lời hai câu đầu, học sinh có thể bắt đầu bằng trắc nghiệm hướng nghiệp miễn phí. Còn để kiểm tra ngành mình chọn có bị hiểu sai không, nên đọc những hiểu lầm về các ngành học phổ biến.

Đổi ý ở lớp 12 không phải thất bại. Chọn lại lúc này vẫn nhẹ hơn rất nhiều so với hối tiếc vài năm sau.