Học xong lớp 12 nên học gì? 6 con đường sau THPT

Học xong lớp 12, học sinh có sáu con đường chính: đại học, cao đẳng, trung cấp hoặc học nghề, du học, đi làm sớm và thực hiện nghĩa vụ quân sự. Đại học là một con đường tốt nhưng không phải con đường duy nhất, và với không ít người, nó cũng không phải con đường hợp nhất. Mỗi hướng hợp với một kiểu năng lực, một hoàn cảnh gia đình và một mục tiêu riêng, nên câu hỏi đúng là "đường nào hợp với mình", thay cho câu "đỗ được trường nào".

Sáu con đường sau tốt nghiệp THPT

Sáu con đường này khác nhau ở ba điểm: thời gian học, tỷ lệ giữa lý thuyết và thực hành, và lúc người học bắt đầu có thu nhập. Nhìn chúng cạnh nhau giúp học sinh thấy rằng trượt một nguyện vọng đại học không có nghĩa là hết đường.

Khóa Hướng nghiệp thực chiến dùng ba tiêu chí để soi từng con đường: năng lực bản thân (thiên về tư duy hay thực hành, sức học tới đâu), điều kiện gia đình (đủ nguồn lực dài hạn hay cần thu nhập sớm), và mục tiêu dài hạn (muốn thành chuyên gia nghiên cứu hay làm chủ một nghề thực chiến). Phần dưới đi qua từng con đường với ba câu hỏi đó.

Đại học hợp với người muốn học sâu và kiên trì 4 đến 6 năm

Đại học đào tạo nền tảng lý thuyết và tư duy hệ thống, hướng tới chuyên gia, nhà nghiên cứu và nhà quản lý. Thời gian từ bốn đến sáu năm tùy ngành; y khoa, kiến trúc, một số ngành kỹ thuật dài hơn mức bốn năm phổ biến.

Con đường này hợp với học sinh có năng lực học thuật tốt, thích tìm hiểu nguyên lý vận hành của sự vật hơn là thao tác tay chân, và gia đình có đủ nguồn lực để nuôi một quãng học dài chưa có thu nhập. Rủi ro lớn nhất của con đường này nằm ở động cơ: nhiều người vào đại học vì "ai cũng vào", rồi học bốn năm một ngành không hiểu, ra trường với tấm bằng nhưng thiếu kỹ năng thực tế. Doanh nghiệp tuyển năng lực, không tuyển bảng điểm.

Cao đẳng, học nghề ra nghề sau 2 đến 3 năm

Cao đẳng và các chương trình nghề tập trung vào kỹ năng thực hành và thao tác trực tiếp trên máy móc, thiết bị. Thời gian đào tạo cao đẳng thường từ hai đến ba năm, trung cấp ngắn hơn. Người học ra nghề sớm, chi phí thấp hơn đại học, và có thu nhập trong khi bạn cùng tuổi vẫn còn trên giảng đường.

Khi đã đi làm, người tốt nghiệp cao đẳng vẫn có thể học liên thông lên đại học. Nhiều người chọn cách này: đi làm, có thu nhập, tự trả học phí liên thông bằng tiền mình làm ra. Bằng đại học đến muộn hơn vài năm, nhưng đi kèm vài năm kinh nghiệm thật.

Đường này hợp với học sinh thích làm ra sản phẩm cụ thể, học tốt qua thực hành, hoặc gia đình cần con tự lập tài chính sớm. Bài có nên học cao đẳng phân tích kỹ hơn cách chọn trường và chọn ngành cao đẳng.

Du học và lộ trình 2+2

Du học cho người học môi trường quốc tế, ngoại ngữ, trải nghiệm văn hóa và tư duy công dân toàn cầu. Đổi lại là chi phí lớn, rào cản ngôn ngữ, áp lực tự lập hoàn toàn khi xa gia đình và nguy cơ sốc văn hóa. Du học hợp với học sinh có học lực khá giỏi, ngoại ngữ tốt, tự lập và gia đình đầu tư được dài hạn. Nó không hợp với người coi du học là cách thoát khỏi kỳ thi trong nước.

Một biến thể đáng cân nhắc là lộ trình 2+2: học hai năm đầu tại một chương trình liên kết trong nước, sau đó chuyển tiếp sang trường đối tác ở nước ngoài học hai năm cuối. Lộ trình này giúp giảm đáng kể chi phí so với du học toàn phần và cho người học thời gian làm quen dần. Trước khi chọn, cần kiểm tra trường đối tác, điều kiện chuyển tiếp và bằng được cấp.

Đi làm sớm và nghĩa vụ quân sự

Đi làm ngay sau THPT, dưới dạng lao động phổ thông trong nước hoặc đi làm việc ở nước ngoài theo hợp đồng, cho người trẻ thu nhập ngay và kỷ luật lao động thật. Rủi ro nằm ở dài hạn: nếu không tiếp tục học, người lao động dễ bị neo ở mức phổ thông, khó lên các vị trí cao hơn vì thiếu bằng cấp hoặc kỹ năng quản lý.

Ai chọn đường này nên coi việc học là việc suốt đời: học thêm một nghề có chứng chỉ, học ngoại ngữ, học kỹ năng quản lý trong khi làm. Nghĩa vụ quân sự cũng là một ngã rẽ, và với nhiều thanh niên đó là quãng thời gian rèn kỷ luật, sức khỏe và sự trưởng thành. Gia đình nên tìm hiểu quy định tạm hoãn, gọi nhập ngũ hiện hành ở địa phương để lên kế hoạch học tập cho phù hợp.

Sau 3 năm và sau 10 năm, các con đường gặp nhau ở đâu

Để thấy rõ khác biệt, khóa học đặt hai lộ trình cạnh nhau như một ví dụ minh họa, không phải số liệu thống kê. Sau ba năm, người học cao đẳng đã tốt nghiệp và có khoảng một năm đi làm; người học đại học vẫn đang ở những môn chuyên ngành. Sau mười năm, người đi đường cao đẳng có thể đã có bảy, tám năm kinh nghiệm và đứng ở vị trí tổ trưởng, kỹ thuật viên trưởng; người đi đường đại học có năm, sáu năm kinh nghiệm và bắt đầu vào các vị trí chuyên gia hoặc quản lý tầm trung.

Điểm rút ra là mỗi bên có một lợi thế. Cao đẳng có lợi thế về thời gian và kinh nghiệm sớm. Đại học có lợi thế về chiều sâu kiến thức cho những vị trí cần tư duy hệ thống. Cả hai đều có thể đi xa nếu người học tiếp tục nâng mình lên, và cả hai đều có thể dừng lại nếu người học dừng học.

Viết kế hoạch B trước khi đặt nguyện vọng

Phần lớn học sinh lớp 12 chỉ có kế hoạch A: đỗ nguyện vọng 1. Khi kết quả không như mong muốn, kế hoạch B được nghĩ ra vội vàng trong vài ngày, giữa áp lực của gia đình và cảm giác thua kém bạn bè. Đó là lúc dễ chọn sai nhất.

Kế hoạch B nên được viết từ khi còn bình tĩnh, trước khi đăng ký nguyện vọng. Nó trả lời ba câu: nếu không đỗ ngành này ở trường này, mình học ngành gần nhất ở trường nào; nếu không vào được đại học năm nay, mình chọn cao đẳng ngành nào hay đi làm một năm rồi thi lại; và gia đình đồng ý với phương án nào. Một danh sách nguyện vọng chia nhiều tầng, từ mơ ước đến an toàn, là phần đầu của kế hoạch B. Cách làm được trình bày trong bài các phương thức xét tuyển đại học, còn bài cách chọn trường đại học phù hợp giúp so sánh trường khi đã có ngành.

Người có kế hoạch B vẫn có thể đỗ nguyện vọng 1. Khác biệt là họ không sợ trượt, nên chọn nguyện vọng 1 bằng mong muốn thật, không bằng nỗi sợ.