Hướng nghiệp là gì? Lộ trình chọn ngành cho học sinh THPT

Hướng nghiệp là quá trình học sinh tìm hiểu chính mình, tìm hiểu thế giới nghề nghiệp, rồi mới chọn ngành, chọn trường và chọn cách vào trường. Quá trình đó nên bắt đầu từ lớp 8, lớp 9 và kéo dài tới lúc đặt nguyện vọng cuối lớp 12. Dồn tất cả vào vài tuần trước hạn đăng ký thì thứ được chọn thường là một con số điểm, chưa phải một nghề.

Hướng nghiệp là hiểu mình, hiểu nghề rồi mới chọn ngành, chọn trường

Ở nhiều gia đình, mùa tuyển sinh diễn ra theo một trình tự quen thuộc. Con thi xong, cả nhà ước điểm, mở bảng điểm chuẩn năm trước, tìm ngành có điểm vừa tầm, rồi ưu tiên trường gần nhà hoặc trường có tên quen. Trình tự này đi ngược. Nó bắt đầu từ thứ ít nói lên con người nhất là điểm thi, và kết thúc ở thứ quan trọng nhất là công việc người đó sẽ làm tám tiếng mỗi ngày trong vài chục năm.

Một lộ trình hướng nghiệp đúng thứ tự đi theo năm bước. Đầu tiên là hiểu mình: sở thích, năng lực, giá trị sống, tính cách. Tiếp theo là hiểu nghề: công việc hằng ngày phía sau tên ngành, yêu cầu tuyển dụng, áp lực, thu nhập, xu hướng. Bước thứ ba là chọn ngành ở chỗ hai vế trên gặp nhau. Bước thứ tư là chọn trường đào tạo ngành đó phù hợp với mình. Bước cuối mới là chọn phương thức xét tuyển và sắp xếp nguyện vọng. Điểm số vẫn có mặt, nhưng ở cuối dãy, như một điều kiện cần tính toán.

"Hướng nghiệp là một quá trình tích lũy năng lực, không phải một quyết định tức thời."

ThS Trần Nguyên Quyết, khóa Hướng nghiệp thực chiến

Câu này có hai vế đáng để ý. "Tích lũy năng lực" nghĩa là những năm THPT dùng để chuẩn bị, để thử, để sai và sửa. Còn "một quyết định tức thời" là kiểu chọn ngành trong một buổi tối sau khi biết điểm, dựa vào lời bạn bè hay một bài báo về ngành đang lên.

Học để có cuộc đời mình muốn, tấm bằng là phương tiện

Trước khi hỏi "học ngành gì", học sinh cần trả lời được "học để làm gì". Khóa Hướng nghiệp thực chiến dành riêng một bài cho câu hỏi này, vì ba lầm tưởng về việc học đang khiến nhiều học sinh kiệt sức mà không biết mình đang chạy về đâu. Lầm tưởng thứ nhất là chạy theo điểm số: học để học bạ đẹp, điểm thi cao, còn kiến thức trôi đi ngay sau kỳ thi. Lầm tưởng thứ hai là coi đỗ đại học là đích đến cuối cùng. Lầm tưởng thứ ba là học vì cha mẹ muốn, vì bạn bè cùng lớp đều thi khối đó.

Thị trường lao động trả tiền cho giá trị một người tạo ra, không trả cho số năm người đó ngồi trên giảng đường. Doanh nghiệp tuyển người giải quyết được vấn đề của họ. Năng lực để giải quyết vấn đề gồm ba phần đi cùng nhau: kiến thức (những gì mình biết), kỹ năng (những gì mình làm được) và thái độ (cách mình tiếp cận vấn đề). Thiếu một phần, tấm bằng vẫn có nhưng nghề thì chưa.

Ví dụ dễ thấy là ngoại ngữ. Có người cầm bằng cử nhân ngôn ngữ Anh mà ngại giao tiếp với người nước ngoài, có người không học chuyên ngành nhưng dùng tiếng Anh trôi chảy trong công việc. Tấm bằng giúp một người được mời phỏng vấn. Năng lực giúp người đó được nhận, được giữ lại và được thăng tiến.

Học còn cho người ta một thứ ít được nhắc tới: quyền lựa chọn. Người có kiến thức và kỹ năng có thể từ chối một công việc không hợp, đàm phán mức lương, chọn nơi làm và cách sống. Người thiếu chúng thường để hoàn cảnh chọn thay. Hiểu được chỗ đó, học sinh sẽ thấy hướng nghiệp là việc của chính mình, không phải một thủ tục cha mẹ làm hộ.

Sáu chặng của một lộ trình hướng nghiệp

Cẩm nang trên website này được sắp theo đúng thứ tự của khóa Hướng nghiệp thực chiến, chia thành sáu chặng. Mỗi chặng có một bài trụ để đọc trước.

1. Tư duy hướng nghiệp. Học để làm gì, vì sao nên bắt đầu sớm, trí tuệ nhân tạo đang thay đổi nghề nghiệp thế nào, và các ngã rẽ sau lớp 9, lớp 12. Nên đọc tiếp bài vì sao hướng nghiệp sớm lại quan trọng và bài ngành nghề nào dễ bị AI thay thế.
2. Hiểu bản thân. Bốn mảnh ghép sở thích, năng lực, giá trị sống, tính cách; cách đọc kết quả Holland và MBTI. Bài trụ: hiểu bản thân trước khi chọn ngành.
3. Hiểu nghề. Tám nhóm ngành ở Việt Nam và công việc thật phía sau tên ngành. Bài trụ: các nhóm ngành nghề ở Việt Nam.
4. Chọn ngành. Công thức bốn vòng tròn thích, giỏi, xã hội cần, điều kiện thực tế. Bài trụ: cách chọn ngành phù hợp với bản thân.
5. Chọn trường. Tiêu chí chọn trường, tổng chi phí bốn năm, những sai lầm hay gặp. Bài trụ: cách chọn trường đại học phù hợp.
6. Xét tuyển và đặt nguyện vọng. Các phương thức xét tuyển, kỳ thi riêng, cách xếp nguyện vọng. Bài trụ: các phương thức xét tuyển đại học.

Thứ tự này có lý do. Một học sinh nhảy thẳng từ chặng 1 sang chặng 6 sẽ chọn theo điểm. Một học sinh bỏ qua chặng 3 sẽ chọn theo tên ngành nghe hay. Ai đang ở lớp 10, lớp 11 nên đi từ chặng 1. Học sinh lớp 12 đã có kết quả trắc nghiệm và vài ngành trong đầu có thể vào thẳng chặng 4, nhưng nên quay lại chặng 3 nếu chưa từng đọc một tin tuyển dụng nào của ngành mình nhắm tới.

Lớp 10, lớp 11, lớp 12 nên làm gì ở từng năm

Hướng nghiệp sớm không có nghĩa là chốt ngành sớm. Nó có nghĩa là mỗi năm làm một phần việc, để đến lớp 12 không phải làm tất cả cùng lúc.

Lớp 8, lớp 9: nhận ra mình và chọn ngã rẽ đầu tiên

Đây là lúc quan sát xem mình học môn nào nhẹ nhàng, làm việc gì quên thời gian. Cuối lớp 9 có ngã rẽ thật sự đầu tiên: học THPT, giáo dục thường xuyên, hay một con đường gắn với nghề. Bài học xong lớp 9 nên học gì phân tích từng lựa chọn.

Lớp 10: hiểu mình và giữ học bạ

Làm hai bài trắc nghiệm Holland và MBTI để có một điểm xuất phát. Tham gia câu lạc bộ, hoạt động ngoại khóa, thử những việc chưa từng làm. Lớp 10 cũng là năm đầu tiên của học bạ THPT, mà nhiều trường đại học dùng để xét tuyển, nên học lực năm này có giá trị thật. Bốn môn lựa chọn học từ lớp 10 sẽ quyết định học sinh có những tổ hợp xét tuyển nào ba năm sau, vì vậy nên chọn theo hướng ngành mình nghiêng về, không chọn theo bạn thân.

Lớp 11: khoanh vùng ngành và chuẩn bị điều kiện

Từ năm hoặc sáu nghề quan tâm, thu hẹp lại còn hai, ba ngành. Đọc mô tả công việc, đọc khung chương trình đào tạo trên website các trường, nói chuyện với người đang làm nghề. Nếu định dùng chứng chỉ ngoại ngữ hay kỳ thi đánh giá năng lực, lớp 11 là lúc lên kế hoạch ôn và thi thử, vì lịch lớp 12 dày hơn nhiều.

Lớp 12: chốt ngành, chọn trường, lập chiến lược

Chốt ngành trước, chọn trường sau. So sánh vài trường theo chương trình học, học phí cả khóa, vị trí và mức độ gắn với doanh nghiệp. Chọn phương thức xét tuyển hợp với thế mạnh của mình, sắp nguyện vọng thành nhiều tầng từ mơ ước đến an toàn, và viết sẵn kế hoạch B. Kế hoạch B viết khi còn bình tĩnh luôn tốt hơn kế hoạch B nghĩ ra trong đêm có kết quả.

Phụ huynh tham gia ở bước nào

Phụ huynh có mặt ở cả sáu chặng, nhưng mỗi chặng với một vai khác nhau. Ở chặng hiểu bản thân, cha mẹ là người quan sát lâu năm nhất: con kiên nhẫn với việc gì, bỏ dở việc gì, vui khi nào. Những quan sát đó giúp đối chiếu kết quả trắc nghiệm. Ở chặng hiểu nghề, cha mẹ có mạng lưới quen biết để con được gặp người làm nghề thật.

Ở chặng chọn ngành và chọn trường, cha mẹ là người duy nhất nắm rõ điều kiện tài chính của gia đình. Nói thẳng với con gia đình lo được bao nhiêu, trong bao lâu, học xa hay gần, là thông tin con cần để chọn đúng, chứ không làm con nản. Điều nên tránh là đặt lên con giấc mơ mình chưa làm được, hoặc chỉ nhìn vào ngành nào "ổn định", ngành nào lương cao.

Người có tiếng nói cuối cùng nên là người sẽ học và làm nghề đó. Bài vai trò của phụ huynh khi con chọn ngành đi sâu vào những sai lầm phổ biến và cách nói chuyện khi cha mẹ, con cái không cùng ý.

Sáu câu hỏi học sinh nên trả lời được trước khi đặt nguyện vọng

Không cần một bảng kiểm dài để biết mình đã sẵn sàng hay chưa. Nếu học sinh trả lời rõ ràng được sáu câu dưới đây, phần lớn công việc hướng nghiệp đã xong.

1. Hai nhóm sở thích nghề nghiệp nổi bật nhất của mình là gì?
2. Ba việc mình làm tốt hơn phần đông bạn bè là gì?
3. Ngành mình chọn, sau khi ra trường sẽ làm công việc cụ thể nào mỗi ngày?
4. Mình đã đọc khung chương trình đào tạo của ngành đó ở ít nhất hai trường chưa?
5. Gia đình đã thống nhất tổng chi phí cả khóa học chưa?
6. Nếu trượt nguyện vọng đầu, mình sẽ đi theo hướng nào?

Câu nào còn bỏ trống, đó là chặng cần quay lại đọc. Ai muốn bắt đầu ngay có thể làm trắc nghiệm hướng nghiệp miễn phí để trả lời câu đầu tiên, vì câu hỏi "mình là ai" luôn đứng trước câu hỏi "mình học ở đâu".